دکتر حسن شایان مهر/سیمای البرز:۱۸ روز است که آتش جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، دامن کشورهای عربی منطقه را هم گرفته است. با این حال، مقامات جمهوری اسلامی ایران تلاش دارند تا مانع برهمخوردن کامل روابط با این کشورها شوند.
در میان کشورهای عربی، قطر و عمان بیش از دیگران در پی میانجیگری بین تهران و واشنگتن بودند، اما برخی منابع میگویند که عربستان سعودی از حملات آمریکا و حتی تداوم آن حمایت میکند. موضعی که ممکن است امارات و بحرین، به عنوان دو همراه همیشگی عربستان نیز از آن حمایت کنند.
دفاع از جنگ منطقهای
پیش از آغاز تهاجم آمریکا و اسرائیل، ایران هشدار داده بود که این بار، برخلاف جنگ دوازده روزه، در صورت حمله جنگ منطقهای رخ خواهد داد. حالا آسمان خاورمیانه در احاطه جتها و موشکها است. البته مقامات جمهوری اسلامی ایران تلاش دارند تا حملات به پایگاهها و مواضع آمریکا در منطقه را برای افکار عمومی کشورهای عربی توضیح دهند.
شهید علی لاریجانی، دبیر وقت شورای عالی امنیت ملی قبل از شهادت در نامهای شش بندی به عربی مواضع ایران در دفاع از خود را تشریح کرده بود. شهید لاریجانی حتی در این نامه به کشورهای عربی از آنها خواسته تا به عنوان مسلمان، در طرف محور مقاومت ایران بایستند. محمدباقر قالیباف رییس مجلس نیز در آخرین مصاحبه ضبطشده خود از حق دفاع ایران در حمله به پایگاههای آمریکا در منطقه سخن گفته است.
عمان و قطر؛ نزدیکتر به ایران
اما کشورهای عربی در مقابل حملات ایران به پایگاهها و مواضع آمریکا و اسرائیل چه واکنشی داشتهاند؟ پاسخ این پرسش در همه این کشورها یکسان نیست.
تاکنون، کمترین حملات موشکی و پهپادی جمهوری اسلامی ایران به عمان بوده است. کشوری که به شکل سنتی روابط نزدیکی با تهران داشته و در ۱۰ سال گذشته نیز میانجی همیشگی ایران و آمریکا بوده است. عمانیها اولین تماس بین تهران و واشنگتن در مسیر آغاز توافق هستهای را فراهم کردند و پس از آن بارها در نقش میانجی ظاهر شدند؛ از جمله در شش دور مذاکره پیش از جنگ دوزاده روز و سه دور مذاکرات قابل از حمله آمریکا و اسرائیل در ۹ اسفند.
عمانیها حتی پس از جنگ نیز همچنان در پی تلاش برای ازسرگیری مذاکره و پایاندادن به جنگ هستند.
قطر نیز، که در سالهای گذشته روابط نزدیکی با جمهوری اسلامی ایران پیدا کرده بود، به عنوان یکی از میانجیگران در تلاش برای کاهش تنشها فعالیت میکرد. حالا، اما روشن نیست که قطریها مثل عمان بر موضع خود باقی ماندهاند یا نه. اما رسانه الجزیره که وابسته به دولت قطر است، مواضعی در حمایت از ایران در جنگ دارد و تداوم آن را بیهوده برای آمریکا و متحدانش عنوان میکند.
عربستان، امارات، بحرین و اردن به دنبال چه هستند؟
اما بیشترین حملات ایران به پایگاهها و مواضع آمریکا در امارات و بحرین بوده است. این دو کشور که باوجود برخی رقابتها، همواره نزدیک به عربستان سعودی و متحد یکدیگر بودهاند، علیه ایران موضعگیری کردهاند. پیشنویس قطعنامه علیه ایران در شورای امنیت سازمان ملل را هم بحرین ارائه کرد که بدون مخالفت چین و روسیه به تصویب رسید.
عربستان نیز هرچند در ظاهر صرفا تاکید کرده که حق پاسخ به حملات ایران را برای خود محفوظ میداند، اما موضعگیری تندی نداشته است. هرچند که نیویورکتایمز به نقل از منابع آگاه نوشته که محمدبنسلمان ولیعهد سعودی بارها با ترامپ تماس داشته و خواستار تداوم حملات به ایران بوده است.
پیش از شروع حملات نیز وزیر دفاع عربستان سفری به واشنگتن داشت که منابع آگاه آن را برای حمایت از حمله به ایران دانستند. موضوعی که عربستان سعودی نیز آن را رسما تکذیب نکرد.
به نظر میرسد اردن نیز که پایگاه موافق السلطی، اصلیترین پایگاه آمریکا در منطقه در جنگ با ایران در آن قرار دارد نیز از اهداف واشنگتن در جنگ حمایت میکند.
آثار جنگ بر اقتصاد اعراب
این در حالی است که براساس پیشبینی «گلدمن ساکس» در صورت تداوم جنگ تا ماه آینده میلادی، اقتصاد قطر، کویت، عربستان سعودی و امارات به ترتیب ۱۴، ۱۴، ۳ و ۵ درصد کاهش پیدا میکند. با بستهشدن تنگه هرمز که حدود یک پنجم نفت مصرفی جهان از آن عبور میکند نیز تولید و فروش نفت کشورهای عربی کاهش پیدا کرده است.
در چنین شرایطی، برخی تحلیلگران اعتقاد دارند که تداوم این وضعیت میتواند به تلاش این کشورها برای پایاندادن به جنگ و آتشبس کمک کند.
اما گروهی دیگر از تحلیلگران میگویند که این کشورها، اکنون که هزینه جنگ به آنها تحمیل شده، جمهوری اسلامی ایران را به عنوان تهدید دائمی خود تلقی میکنند و ترجیح میدهند که حملات تا رسیدن به اهداف نهایی آمریکا ادامه داشته باشد. رویکردی که به نظر میرسد عربستان سعودی با توجه به منافع راهبردی خود در رقابت با جمهوری اسلامی ایران از آن حمایت کند. عربستان حتی موفق شده که همراهی پاکستان را هم جلب کند و پیشتر با این کشور پیمان دوجانبه امنیتی بسته بود.
چه خواهد شد؟
سرنوشت جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران هرچه باشد، موازنه قوا و مناسبات امنیتی و نظامی منطقه خاورمیانه را تغییر خواهد داد. در این بین، اعراب حاشیه خلیج فارس که آمریکا را تکیهگاه نظامی و امنیتی خود میدانند، بعید است که از تغییر موازنه قوا به سود ایران حمایت کنند. هرچند در ظاهر برخی از آنها تندتر و برخی دیگر پشت صحنه مشغول فعالیت هستند.
اما این فعالیتهای پشت صحنه همچنان رنگوبوی محافظهکاری و تلاش برای عدم ورود مستقیم دارد. خبرگزاری «رویترز» به نقل از چند منبع آگاه خبر داده که آمریکا در حال فشار بر برخی کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس برای ورود مستقیم جنگ است. اقدامی که هم بر توان نظامی آمریکا و اسرائیل می افزاید و هم نوعی برای مشروعیتسازی بینالمللی تهاجم به ایران به آنها کمک خواهد کرد.
با این همه، مشخص نیست که این کشور به چنین درخواستهای پاسخ مثبت میدهند یا نه. از طرفی، مواضع ایران در دفاع از خود در بخشی از افکار عمومی این کشورها نیز بیتاثیر نبوده است.
در مجموع اما، به نظر میسد که سرنوشت جنگ، به اراده سیاسی در تهران و واشنگتن گره خورده و دیگر مولفهها، اثر حاشیهای بر آن دارند.
